Amortisman Nedir? Nasıl Hesaplanır?

İşletmelerin sahip olduğu varlıkların zamanla yıpranması, değer kaybetmesi ya da kullanım ömrünün azalması doğal bir süreçtir. Bu değer kaybını muhasebe kayıtlarında düzenli bir şekilde göstermek ve ilgili dönem giderlerine yansıtmak için amortisman uygulaması devreye girer. Amortisman hem vergi mevzuatı açısından hem de işletmenin mali tablolarının doğru şekilde hazırlanması için kritik öneme sahiptir.

Amortisman Ne Demek? Ne İşe Yarar?

Amortisman işletmenin kullanmakta olduğu maddi ve maddi olmayan duran varlıkların zaman içinde yıpranması, eskimesi ya da değer kaybetmesi sonucu bu varlıkların maliyetlerinin sistemli bir şekilde giderleştirilmesi sürecidir. Örneğin bir üretim tesisinde kullanılan makine yıllar içinde aşınır ve değerini kaybeder. Bu değer kaybı işletmenin kar/zarar tablosuna her yıl belirli bir tutar olarak yansıtılır. Bu yansıtma işlemine de amortisman adı verilir. Amortismanın temel amaçları kısaca şu şekilde sıralanabilir:

• Gerçek karın tespit edilmesi: Varlıkların maliyeti bir defada gider yazılmaz. Kullanım ömürlerine yayılır.
• Vergi avantajı sağlamak: Amortisman gider olarak kaydedildiği için vergi matrahını düşürür.
• Mali tabloların doğruluğunu korumak: Varlıkların güncel değerini yansıtmak finansal analizler için son derece önemlidir.
• Yatırım planlamasına katkı sağlamak: Kullanım ömrü dolan varlıkların yerine yenilerinin alınması için gerekli finansal hazırlığı destekler.

Hangi Varlıklarda Amortisman Uygulanır?

Amortisman yalnızca belirli kriterleri karşılayan varlıklara uygulanır. Her işletmenin bilançosunda çok sayıda kalem yer alabilir. Ancak her biri amortisman ayrılabilecek nitelikte değildir. Vergi mevzuatına göre bir varlığın amortismana tabi tutulabilmesi için şu temel koşulları taşıması gerekir:

• İktisadi kıymetin işletmeye ait olması: Varlığın mülkiyeti işletmeye ait olmalıdır. Kiralanan varlıklar doğrudan amortismana tabi tutulmaz. Fakat bu varlıklar üzerinde yapılan ve “özel maliyet bedeli” olarak kaydedilen iyileştirmeler için amortisman ayrılabilir.
• Bir yıldan uzun süre kullanılabilmesi: Kısa vadede tüketilen malzemeler, sarf ürünleri ya da stoklar amortismana tabi değildir. Amortisman yalnızca ekonomik ömrü en az bir yıl olan varlıklar için uygulanır.
• Aşınma, yıpranma veya değer kaybına uğraması: Kullanım, zaman ya da teknolojik gelişmeler sebebiyle değer kaybına uğrayan varlıklar amortismana tabi olur. Değerinde artış beklenen varlıklar (örneğin arsalar) amortisman kapsamına girmez.
• Belirli bir maliyetin üzerinde olması: Vergi Usul Kanunu’nda belirtilen “düşük değerli demirbaş” sınırının altında kalan tutarlar doğrudan gider yazılabilir. Bu sınır her yıl yeniden belirlenir.

Amortismana tabi maddi duran varlıklar fiziksel olarak mevcut olan ve işletmede uzun süre kullanılan varlıklardır. Bu varlıklar için ekonomik ömür ve amortisman oranları Maliye Bakanlığının yayınladığı amortisman listelerinde açık bir şekilde belirtilir. Bunlara verilecek örnekler kısaca şöyledir:

• Binalar: Fabrika, ofis, depo ya da otel gibi işletmenin kullanımına tahsis edilen tüm yapılar.
• Makine ve Teçhizat: Üretim makineleri, montaj hatları veya endüstriyel ekipmanlar.
• Taşıtlar: Otomobiller, kamyonlar, otobüsler ya da iş makineleri.
• Demirbaşlar: Ofis mobilyaları, bilgisayarlar, yazıcılar veya klima sistemleri.
• Tesisatlar: Elektrik, su, havalandırma ve üretim hatlarına ait tesisatlar.

Amortismana tabi maddi olmayan duran varlıklar ise fiziksel bir varlığı olmayan ancak işletmeye ekonomik fayda sağlayan haklardır. Bunlar da tıpkı maddi varlıklar gibi kullanım süresine göre itfa (amortisman) edilir. Bu varlıklara şu örnekleri vermek mümkündür:

• Patentler: Belirli bir süreyle koruma altına alınan buluş hakları.
• Lisanslar: Yazılım lisansları, yayın hakları ya da dağıtım izinleri.
• Marka Hakları: Tescilli marka isimleri veya logolar.
• Yazılımlar: Özel geliştirilmiş ya da satın alınmış bilgisayar yazılımları.

Özel maliyet bedelleri de amortisman başlığı altında incelenebilir. Kiralık bir gayrimenkul üzerinde yapılan büyük çaplı yenileme ya da iyileştirme çalışmaları “özel maliyet bedeli” olarak kaydedilir. Bu maliyetler kira süresi boyunca eşit taksitlerle amortismana tabi tutulur. Kiralanan bir ofisin tüm elektrik tesisatının yenilenmesi, duvarlarının yalıtım yapılması ya da zemin kaplamalarının değiştirilmesi buna örnek verilebilir.

Her varlık amortisman kapsamında değildir. Özellikle arsa ve araziler değer artışı potansiyeli taşıdıkları için amortismana tabi tutulmaz. Bunun yanı sıra stoklar, kısa vadeli yatırımlar ve düşük değerli sarf malzemeleri de amortisman listesine girmez.

Amortisman Hesaplama Yöntemleri Nelerdir?

Amortisman hesaplaması varlığın maliyeti, ekonomik ömrü ve amortisman oranı dikkate alınarak yapılır. Türkiye’de Vergi Usul Kanunu (VUK) çerçevesinde en yaygın kullanılan amortisman yöntemleri şunlardır:

• Normal (Eşit Tutar) Yöntem
  
  Bu yöntemde varlığın maliyeti ekonomik ömrüne eşit olarak bölünür. Her yıl aynı tutarda amortisman ayrılır. Formül:
  
  Yıllık Amortisman Tutarı = Maliyet × Amortisman Oranı
  
  Örneğin maliyeti 100.000 TL olan ve %20 amortisman oranı belirlenen bir makine için yıllık amortisman 100.000 × %20 = 20.000 TL.
• Azalan Bakiyeler Yöntemi
  
  Varlığın maliyetinden her yıl belirlenen oranda amortisman ayrılır. Ancak hesaplama kalan net defter değeri üzerinden yapılır. Bu nedenle amortisman tutarı yıllar içinde azalır. Genellikle teknolojik cihazlarda kullanılır.
• Üretim Miktarı Yöntemi
  
  Amortisman varlığın üretim kapasitesine göre belirlenir. Örneğin üretim makinesinin ömrü boyunca 1 milyon ürün üreteceği öngörülüyorsa amortisman tutarı o yıl üretilen ürün miktarına göre hesaplanır.
• Kullanım Süresi Yöntemi
  
  Varlığın kullanım saatlerine göre amortisman hesaplanır. Özellikle inşaat makineleri gibi kullanım yoğunluğu değişken olan varlıklarda tercih edilir.

Amortisman Oranları ve Süreleri Nasıl Belirlenir?

Türkiye’de amortisman oran ve süreleri Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan listelerle belirlenir. Bu listelerde her varlık grubu için ekonomik ömür (yıl) ve buna bağlı olarak amortisman oranı yer alır. Temel prensip Amortisman Oranı = 1 / Ekonomik Ömür şeklindedir.

Örneğin ekonomik ömrü 5 yıl olan bir bilgisayar için amortisman oranı 1 / 5 = %20

Ekonomik ömrü 10 yıl olan bir bina için amortisman oranı 1 / 10 = %10

Hesaplama yapılırken şu detaylara dikkat etmek gerekir:

• Varlık hangi yıl kullanılmaya başlandıysa amortisman o yıl ayrılmaya başlanır.
• Yılın hangi ayında alındığı fark etmeksizin genelde tüm yıl için amortisman ayrılır (istisnalar hariç).
• Vergi mevzuatındaki değişiklikler amortisman oranlarını etkileyebilir.

Amortisman işletmenizin finansal sağlığını koruyan ve vergi yükünü optimize eden en önemli muhasebe araçlarından biridir. Doğru yöntem ve oranlarla hesaplanan amortisman hem mali tablolarınızı gerçeğe uygun hale getirir hem de gelecekteki yatırımlarınıza güçlü bir temel oluşturur. Siz de varlıklarınızın değer kaybını doğru şekilde muhasebeleştirmek, yasal mevzuata uygun hareket etmek ve finansal yönetimde avantaj sağlamak istiyorsanız uzman desteğiyle süreci planlamaya başlayabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular 

• Amortisman nedir, neden uygulanır?
  Amortisman işletmenin sahip olduğu varlıkların yıpranma ve değer kaybını muhasebeleştirme işlemidir. Hem mali tabloların doğruluğu hem de vergisel avantajlar sağlamak için uygulanır.
• Amortisman hesaplama yöntemleri nelerdir?
  Normal yöntem, azalan bakiyeler yöntemi, üretim miktarı yöntemi ve kullanım süresi yöntemi en bilinen amortisman hesaplama yöntemleridir.
• En yaygın amortisman yöntemi hangisidir?
  Türkiye’de en çok kullanılan yöntem normal (eşit tutar) yöntemidir.
• Amortisman oranları nasıl belirlenir?
  Maliye Bakanlığının yayınladığı listelerde belirtilen ekonomik ömür sürelerine göre oranlar belirlenir. Oran genellikle 1 / ekonomik ömür formülü ile hesaplanır.
• Amortisman ile itfa arasında fark var mı?
  Amortisman maddi duran varlıklar için kullanılır. İtfa terimi maddi olmayan duran varlıkların değerinin giderleştirilmesi için tercih edilir.
• Amortisman vergisel açıdan işletmeye nasıl fayda sağlar?
  Amortisman gider olarak kaydedildiği için vergiye tabi karı azaltır. Dolayısıyla ödenecek vergi tutarını düşürür.